Stampa questa pagina

Concinnitas e inconcinnitas

La concinnitas (da cum e canere, letteralmente “cantare di comune accordo”) consiste in una simmetrica corrispondenza dei termini o dei cola (membri) di una frase o di un periodo. La concinnitas si avvale pertanto di strutture sintattiche parallele, caratterizzate dall’uso di termini sinonimici o antitetici, che si succedono tutti o per asindeto o per polisindeto. Alla concinnitas conferisce spesso anche l’uso del sermo purus invece del sermo vulgaris, come si può rilevare nella lingua di Cesare e di Cicerone.

Ad es.: His rebus fiebat, ut et minus late vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possent (Caes. De bell. Gall. I, 1).

Eo opere perfecto, (Caesar) praesidia disponit, castella communit (Caes. De bell. Gall. I, 8).

De te autem, Catilina, cum quiescunt, probant, cum patiuntur, decernunt, cum tacent, clamant (Cic. In Cat. I, 21).

Quamquam nonnulli sunt in hoc ordine, qui aut ea quae imminent non vident aut ea quae vident dissimulent (Cic. In Cat. I, 30). 

 

L’inconcinnitas (asimmetria) si basa soprattutto sulla variatio (mutamento); questa consiste, come si è già visto, in un cambiamento di costrutti sintattici, che pur si riferiscono a concetti della stessa natura; ad esempio, quando invece di due attributi si usano un attributo e un complemento di qualità o di altro tipo, invece di due avverbi un avverbio e un complemento, o più generalmente quando si passa dall’asindeto al polisindeto, dall’uso del concreto a quello dell’astratto.

La variatio, che alcuni definiscono “uno straniamento artistico-psicologico”, è propria dello stile drammatico di alcuni scrittori come Sallustio e Tacito.

Ad es.: Falso queritur de natura sua genus humanum, quod imbecilla atque aevi brevis forte potius quam virtute regatur (Sall. Iug. I). 

Duabus his artibus, audacia in bello, ubi pax evenerat aequitate, seque remque publicam curabant (Sall. Cat. 9).

Adfectatur praecipue asperitas soni et fractum murmur (Tac. Germ. 3).

Memoriae proditur quasdam acies inclinatas iam et labantes a feminis restitutas constantia precum et obiectu pectorum et monstrata comminus captivitate (Tac. Germ. 8).

Devi effettuare il login per inviare commenti